ललितपुर, २२ वैशाख २०८३ । पाटनको ऐतिहासिक मंगलबजारमा आज मंगलबार एउटा विशेष उत्सव र अठोटको साक्षीको दिन बन्यो। अन्तर्राष्ट्रिय मिडवाइफ दिवस २०२६ को अवसरमा नेपाल मिडवाइफ्री समाज (MIDSON) द्वारा आयोजित कार्यक्रम केवल एउटा र्याली मात्र थिएन, यो त नेपालको मातृ स्वास्थ्य क्षेत्रमा आउन लागेको एउटा ठूलो क्रान्तिको संकेत थियो। “One Million More Midwives” भन्ने विश्वव्यापी अभियानलाई आत्मसाथ गर्दै ललितपुरका मेयर चिरिबाबु महर्जनको प्रमुख आतिथ्यतामा झन्डै ३०० विद्यार्थी र १९५ दर्तावाल मिडवाइफहरूले सडकमा ओर्लिएर समाजलाई एउटा बलियो सन्देश दिए ।
यो आन्दोलन सडकमा मात्र सीमित रहेन, मिडवाइफहरूले आफ्नो पेशागत हकहित र नीतिगत सुधारका लागि स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रीलाई समेत विशेष ध्यानाकर्षण पत्र बुझाएका छन्। उक्त पत्रमा मिडवाइफहरूको लागि छुट्टै ‘करियर पाथवे’ को व्यवस्था गर्नुपर्ने, सरकारी अस्पतालहरूमा मिडवाइफको स्थायी दरबन्दी सिर्जना गर्नुपर्ने र उनीहरूलाई नर्सिङको छायाबाट मुक्त गरी एक स्वायत्त पेशाकर्मीको रूपमा स्थापित गर्नुपर्ने माग राखिएको छ। शिक्षाको क्षेत्रमा पनि सन् २०१६ देखि सुरु भएको ‘डिरेक्ट इन्ट्री’ स्नातक तह (Bachelor of Midwifery) ले एउटा इँटा थपेको छ। हाल सरकारी शिक्षण संस्थाहरूमा सञ्चालित यी कार्यक्रमहरूले दक्ष जनशक्ति त उत्पादन गरिरहेका छन्, तर उनीहरूलाई सही स्थानमा परिचालन गर्न राज्यको नीतिगत स्पष्टता अनिवार्य छ भन्ने कुरा मिडवाइफहरूले स्वास्थ्य मन्त्री समक्ष दृढताका साथ राखेका छन्।
मिडवाइफ भनेको केवल सुत्केरी गराउने सहयोगी मात्र होइनन्, उनीहरू त सुरक्षित मातृत्वका मेरुदण्ड हुन्।
हाम्रो नेपाली समाजमा अझैपनि मिडवाइफलाई सामान्य स्वास्थ्यकर्मी वा ‘डेलिभरी’ को बेला मात्र चाहिने मान्छेका रूपमा हेरिने संकुचित धारणा व्याप्त छ। तर पाटनमा प्रस्तुत गरिएको सडक नाटकले यो भ्रमलाई चिर्दै मिडवाइफको गहिरो भूमिकालाई प्रष्ट्याएको छ। एक महिलाको गर्भावस्थादेखि सुत्केरी पछिको (Postpartum) हेरचाहसम्म, मिडवाइफले शारीरिक मात्र होइन, मानसिक र आर्थिक परामर्शदाताको रूपमा समेत काम गर्छन्। विशेष गरी नेपाल जस्तो विकासोन्मुख देशमा, जहाँ भौगोलिक विकटताका कारण विशेषज्ञ चिकित्सकको पहुँच सबै ठाउँमा छैन, त्यहाँ मिडवाइफहरूले महिलाहरूको जीवन जोगाउन अग्रपङ्क्तिमा रहेर लडिरहेका छन्। उनीहरूले दिने सेवाले अनावश्यक शल्यक्रिया (C-Section) लाई कम गर्दै प्राकृतिक र सुरक्षित प्रसवलाई प्रोत्साहन गर्छ, जसले अन्ततः परिवारको आर्थिक भार समेत कम गराउँछ।
अनुसन्धान र तथ्याङ्कलाई हेर्ने हो भने दक्ष मिडवाइफको उपस्थिति हुनु भनेको मातृ मृत्युदर र शिशु मृत्युदरमा नाटकीय गिरावट आउनु हो। विश्वव्यापी अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि प्रशिक्षित मिडवाइफहरूले ८० प्रतिशतभन्दा बढी मातृ मृत्यु र नवजात शिशुको मृत्युलाई रोक्न सक्छन्।
अन्ततः पाटनको यो कार्यक्रमले एउटा कुरा प्रष्ट पारेको छ । जबसम्म समाज र राज्यले मिडवाइफलाई एक स्वतन्त्र र मर्यादित पेशाको रूपमा पूर्ण मान्यता दिँदैन, तबसम्म सुरक्षित मातृत्वको लक्ष्य अधुरै रहनेछ। मिडवाइफ केवल अस्पतालको एउटा कोठामा सीमित हुने कर्मचारी होइनन्, उनीहरू त समाजमा महिला सशक्तीकरण र स्वास्थ्य सचेतना फैलाउने मुख्य माध्यम हुन्। १० लाख थप मिडवाइफ चाहिने विश्वव्यापी आवश्यकताको यो दौडमा नेपालले चालेको यो कदमले भविष्यमा हरेक नेपाली आमाले सुरक्षित रूपमा सन्तान जन्माउन पाउने र कोही पनि आमाले नयाँ जीवन दिने क्रममा आफ्नो ज्यान गुमाउनु नपर्ने वातावरण सृजना गर्ने आशा जगाएको छ।