काठमाडौं । पछिल्ला दशकहरूमा नेपाली समाजको जीवनशैलीमा आएको तीव्र परिवर्तनसँगै स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या झनै गम्भीर बन्दै गएका छन्। शहरीकरण, प्रविधिको अत्यधिक प्रयोग, असन्तुलित खानपान, शारीरिक निष्क्रियता तथा मानसिक तनावका कारण नेपालमा असङ्क्रामक रोगको जोखिम दिनप्रतिदिन बढिरहेको स्वास्थ्य विज्ञहरू बताउँछन्।
स्वास्थ्य मन्त्रालयका अनुसार नेपालमा हुने कुल मृत्युको ठूलो हिस्सा असङ्क्रामक रोग — जस्तै उच्च रक्तचाप, मधुमेह, मुटुरोग, क्यान्सर र दीर्घ श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्याबाट हुने गरेको छ। यी रोगहरू कुनै संक्रमणबाट नभई मानिसको दैनिकी, आहार, बानी–व्यवहार र मानसिक अवस्थासँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित छन्।
असन्तुलित खानपान र रोगको बढ्दो जोखिम
पछिल्लो समय फास्ट फुड, प्रशोधित खाना, अत्यधिक चिल्लो, नुन र चिनीको प्रयोग बढ्दै गएको छ। यसले बालबालिकादेखि वृद्धसम्मलाई मोटोपना, मधुमेह र उच्च रक्तचापको जोखिममा पुर्याएको चिकित्सकहरूको भनाइ छ।
स्वास्थ्य विशेषज्ञहरू भन्छन्, “घरमै तयार पारिएको सादा भोजनभन्दा बाहिरको तयारी खाना रोज्ने प्रवृत्तिले शरीरलाई आवश्यक पोषण नपुग्ने मात्रै होइन, दीर्घरोगको ढोका खुल्ने अवस्था सिर्जना गरिरहेको छ।”
मदिरा, धुम्रपान र मानसिक स्वास्थ्य
धुम्रपान तथा मदिरा सेवन अझै पनि नेपाली समाजमा ठूलो स्वास्थ्य चुनौतीको रूपमा देखिन्छ। अत्यधिक मदिरा सेवनले कलेजो, पेट र आन्द्रासम्बन्धी रोगका साथै विभिन्न प्रकारका क्यान्सरको जोखिम बढाउने वैज्ञानिक अध्ययनहरूले देखाएका छन्।
यससँगै मानसिक स्वास्थ्य समस्या पनि बढ्दै गएको छ। बेरोजगारी, आर्थिक तनाव, सामाजिक दबाब र द्रुत जीवनशैलीका कारण डिप्रेसन, चिन्ता र तनावजन्य रोगमा वृद्धि भएको मनोचिकित्सकहरू बताउँछन्। तर मानसिक रोगलाई अझै पनि समाजले सहज रूपमा स्वीकार नगर्ने भएकाले धेरै बिरामी उपचारबिनै बस्न बाध्य छन्।
शारीरिक निष्क्रियता: मौन संकट
प्रविधिको विकाससँगै मानिसको शारीरिक गतिविधि घट्दै गएको छ। लामो समय मोबाइल, कम्प्युटर र टेलिभिजनमै बित्ने जीवनशैलीले मुटुरोग, मोटोपना र मांशपेशीसम्बन्धी समस्यालाई बढावा दिएको स्वास्थ्यकर्मीहरूको अनुभव छ।
“दैनिक कम्तीमा आधा घण्टा हिँडडुल, योग वा व्यायाम नगर्दा शरीरको रोगसँग लड्ने क्षमता कमजोर हुँदै जान्छ,” एक चिकित्सकले बताए।
रोकथाम नै उत्तम उपचार
स्वास्थ्य विज्ञहरू रोग लागेपछि उपचार खोज्नुभन्दा पनि रोग लाग्न नदिनु नै सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय भएको बताउँछन्। सन्तुलित आहार, नियमित व्यायाम, पर्याप्त निद्रा, तनाव व्यवस्थापन, धुम्रपान–मदिराबाट टाढा रहनु र नियमित स्वास्थ्य परीक्षण नै दीर्घरोग विरुद्धको बलियो अस्त्र भएको उनीहरूको सुझाव छ।
सरकारी प्रयास र चुनौती
सरकारले स्वास्थ्य बीमा, निःशुल्क आधारभूत स्वास्थ्य सेवा, जनचेतनामूलक कार्यक्रम र अस्पताल पूर्वाधार विस्तारजस्ता पहल गरे पनि जनसंख्या वृद्धिदर, स्रोत–साधनको अभाव र स्वास्थ्यकर्मीको कमीले चुनौती कायमै रहेको देखिन्छ। ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रका नागरिक अझै गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवाबाट वञ्चित रहनु अर्को गम्भीर समस्या हो।
स्वास्थ्यमा सचेत नभए भविष्य झनै चुनौतीपूर्ण
विशेषज्ञहरूका अनुसार यदि अहिले नै जीवनशैली सुधार, स्वास्थ्य शिक्षा र नीतिगत सुधारमा ध्यान नदिने हो भने आगामी वर्षहरूमा नेपालले ठूलो स्वास्थ्य संकट सामना गर्नुपर्नेछ। यसले व्यक्तिगत जीवनस्तर मात्रै होइन, राष्ट्रिय अर्थतन्त्र र सामाजिक संरचनामै गहिरो असर पार्ने चेतावनी उनीहरूको छ।