रामेछाप । बुधबार बिहान, लिखु तामाकोसी गाउँपालिका–३ स्थित धोबी बजारमा केही व्यापारीहरू आफ्नो सामान मिलाउँदै छन् । कतै तराईबाट ल्याइएका तरकारीका बोरा छन, कतै कस्मेटिकका साना स्टल । केही पसलमा लुगा र जुत्ता झुण्ड्याइएका छन् । तर, बजारमा छैन त्यो पुरानो चहलपहल, छैन किनमेल गर्नेहरूको भीड, गाउँघरका मानिसहरूको उत्साहपूर्ण जमघट पनि छैन् ।
कुनै बेला यही धोबी हाटमा खुट्टा टेक्न पनि मुस्किल पथ्र्यो । अहिले भने बजार सुनसानजस्तै देखिन्छ । हाटबजार नेपाली ग्रामीण जीवनको आर्थिक र सामाजिक केन्द्र थियो । किसानहरूले आफ्ना खेतबारीमा उत्पादन भएका वस्तु बिक्री गर्थे, घरायसी आवश्यक सामान किन्थे र टाढाटाढाबाट आएका आफन्त तथा साथीभाइसँग भेटघाट गर्थे । हाट केवल व्यापार गर्ने ठाउँ थिएन, गाउँ समाजको सम्बन्ध जोड्ने साझा चौतारी पनि थियो ।
रामेछाप जिल्लाका रामेछाप बजार, साँघुटार, धोबीलगायतका क्षेत्रमा लाग्ने हाटबजार एक समय जिल्लाकै प्रमुख आकर्षण मानिन्थे । विशेषगरी चाडपर्वको समयमा हाटमा यति धेरै मानिस जम्मा हुन्थे कि भीड छिचोलेर हिँड्नसमेत कठिन पथ्र्यो ।
लिखु तामाकोसी–३ का स्थानीय मकरबहादुर खड्का पुराना दिन सम्झँदै भन्छन,‘अघि–पछि जहिल्यै हाटमा मानिसहरूको भीड हुन्थ्यो । गाउँका सबैजना त्यहीँ भेटिन्थे । अहिले त्यो दृश्य देख्न पाइँदैन ।’
समयसँगै हाटबजारको स्वरूप बदलिएको छ । सडक सञ्जालको विस्तार, यातायातको सहज पहुँच, बजार केन्द्रहरूको विकास र सञ्चार प्रविधिको पहुँच बढेसँगै मानिसहरू हप्तौँ कुर्नुपर्ने हाटको भरमा बस्न छाडेका छन् । अहिले दैनिकजसो बजार पुग्न सकिने भएपछि परम्परागत हाटबजारको महत्व घट्दै गएको छ ।
धोबी हाटको दृश्यले पनि यही कथा सुनाउँछ । हरेक बुधबार लाग्ने यस हाटमा अहिले केही तराइवासी व्यापारीहरू तरकारी र कस्मेटिक सामग्री लिएर आउँछन् । मन्थलीबाट आएका व्यापारीहरूले किराना, लत्ताकपडा र जुत्ताचप्पल बिक्री गर्छन् । तर स्थानीय उत्पादन भने न्यून देखिन्छ ।
कुनै बेला दुरागाउँ, सैपु, गोठगाउँ, बिजुलीकोट, नागदह, तिल्पुङ र खिम्तीसम्मका बासिन्दाको भेटघाटस्थल बनेको धोबी हाटमा अहिले गाउँपालिकाका कर्मचारी, केही व्यापारी र सीमित स्थानीयको उपस्थिति मात्र देखिन्छ ।
हाटबजारको अर्को चिन्ताजनक पक्ष भनेको स्थानीय उत्पादनको अभाव हो । पहिले किसानहरू आलु, कोदो, मकै, फलफूल, अदुवा, बेसार र अन्य कृषि उपज बिक्री गर्न हाटमा आउँथे । अहिले भने धेरै स्थानीयहरू उत्पादन बेच्न होइन, दैनिक उपभोग्य वस्तु किन्नका लागि मात्र बजार पुग्ने गरेका छन् ।
यसको मुख्य कारण हो—घट्दो कृषि उत्पादन । गाउँका धेरै खेतबारी बाँझो हुन थालेका छन् । वैदेशिक रोजगारी, बसाइँसराइ र कृषि पेशाप्रतिको घट्दो आकर्षणले खेतीयोग्य जमिन उपयोगविहीन बन्दै गएको छ । उत्पादन घटेसँगै हाटबजारमा स्थानीय वस्तुको उपस्थिति पनि क्रमशः हराउँदै गएको छ ।
स्थानीय उत्पादनको ठाउँ विदेशी वा बाहिरी जिल्लाबाट आएका वस्तुले लिन थालेका छन् । विडम्बना के छ भने, पहिला स्थानीय किसानले बिक्री गर्ने बजार अहिले बाहिरबाट आएका वस्तुको उपभोक्ता बजारमा रूपान्तरण हुँदै गएको छ । हाटबजारको घट्दो रौनक केवल व्यापारको कथा होइन, यो ग्रामीण अर्थतन्त्र, कृषि उत्पादन र सामाजिक सम्बन्धमा आएको परिवर्तनको प्रतिबिम्ब पनि हो । जहाँ एक समय गाउँको जीवन धड्किन्थ्यो, आज त्यही ठाउँहरू सुनसान बन्दै गएका छन् ।
धोबी हाटको खाली हुँदै गएको मैदानले एउटा प्रश्न उठाइरहेको छ । यदि स्थानीय उत्पादन घट्दै जाने र हाटबजार हराउँदै जाने हो भने, ग्रामीण अर्थतन्त्रको त्यो पुरानो आत्मा कहाँ जोगिने ?