आजको डिजिटल युगमा सामाजिक सञ्जाल एउटा यस्तो ऐना बनेको छ, जसले मानिसको वास्तविक चरित्र र उसको भर्चुअल अवतारबीचको विशाल खाडललाई छर्लङ्ग पारिदिएको छ। कतिपय व्यक्तिहरू आफ्नो प्रोफाइल तस्बिरमा परिवार, श्रीमती र सन्तानसँग निकै सभ्य र जिम्मेवार देखिन्छन्, तर टिप्पणी (कमेन्ट) बक्समा पुग्दा उनीहरूको भाषा यति विषाक्त र निकृष्ट हुन्छ कि त्यसले उनीहरूको संस्कारमाथि नै ठूलो प्रश्नचिन्ह खडा गरिदिन्छ। यो प्रवृत्तिले के देखाउँछ भने, धेरैका लागि नैतिकता केवल प्रदर्शनको वस्तु बनेको छ। बाहिर ‘आदर्श पुरुष’ वा ‘भलादमी’ को मुकुण्डो लगाएर हिँड्ने व्यक्तिले जब अपरिचित महिलामाथि शब्दको वाण प्रहार गर्छ, तब उसको घरभित्रको वातावरण र श्रीमतीप्रतिको सम्मान कस्तो होला भन्ने सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ। जुन व्यक्तिले बाहिरका महिलाको अस्तित्व र अस्मितालाई सम्मान गर्न सक्दैन, उसले आफ्नै घरका महिलालाई दिने सम्मान पनि केवल बाध्यता वा देखावटी मात्र हुने सम्भावना प्रबल रहन्छ।
यो समस्या केवल पुरुषहरूमा मात्र सीमित छैन; महिलाहरूले नै अर्को महिलाको विरुद्धमा प्रयोग गर्ने भद्दा शब्दहरू झनै विरक्तलाग्दा छन्। जब एक महिलाले अर्की महिलाको अपमान गर्छिन्, तब उनले जानेर वा नजानेर पितृसत्तात्मक सोचकै सेवा गरिरहेकी हुन्छिन्। यसले के संकेत गर्छ भने, समाजमा अझै पनि महिलालाई ‘चरित्र’ को कसीमा राखेर मूल्याङ्कन गर्ने र आफूलाई ‘असल’ सावित गर्न अर्कोलाई ‘खराब’ देखाउनुपर्ने गलत मानसिकता व्याप्त छ। यस्ता महिलाहरूमा आत्म-सम्मान र समानुभूतिको ठूलो अभाव देखिन्छ। अर्काको अपमानमा रमाउनु भनेको आफ्नै स्तर गिराउनु हो भन्ने कुरा बुझ्न नसक्दा यसले सामाजिक सद्भाव मात्र बिगारेको छैन, बरु महिला सशक्तिकरणको नारालाई समेत गिज्याइरहेको छ।
यस परिस्थितिलाई विश्लेषण गर्दा मुख्यतया तीनवटा पक्षहरू जिम्मेवार देखिन्छन्:
- अदृश्यताको मनोविज्ञान (Online Disinhibition Effect): मानिसहरूलाई लाग्छ कि स्क्रिनको पछाडि बसेर जे लेख्दा पनि हुन्छ र कसैले समात्न सक्दैन। यही ‘अदृश्य’ हुने भ्रमले उनीहरूको भित्र लुकेको कुण्ठा र हिंस्रक प्रवृत्तिलाई बाहिर निकाल्छ।
- संस्कार र शिक्षाको अन्तरद्वन्द्व: शैक्षिक योग्यता भए पनि मानिसमा मानवीय संवेदना र नैतिक शिक्षाको कमी हुँदा उनीहरू सामाजिक सञ्जालमा जंगली व्यवहार देखाउँछन्। घरमा देखाइने व्यवहार र सार्वजनिक स्थलको व्यवहारमा देखिएको विरोधाभास नै यसको मुख्य जड हो।
- साइबर कानुनको फितलो कार्यान्वयन: जबसम्म यस्ता अश्लील र भद्दा टिप्पणी गर्नेहरूलाई कानुनी दायरामा ल्याएर कडा सजाय दिइँदैन, तबसम्म “जे लेखे पनि छुट छ” भन्ने मानसिकताले प्रश्रय पाइरहन्छ।
”आउने पुस्ताले अहिलेका यी व्यवहारहरूलाई नजिकबाट नियालिरहेका छन्। हामीले इन्टरनेटमा छोडेका हरेक शब्दहरू भविष्यका लागि डिजिटल पदचाप हुन्। यदि आजका अभिभावक र युवाहरूले सामाजिक सञ्जालमा घृणा र अश्लीलता मात्र फैलाउने हो भने, भोलिको पुस्ताले अपमानलाई नै ‘साहस’ र गालीलाई नै ‘अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता’ मान्न थाल्नेछ। हामीले हाम्रा छोराछोरीलाई कस्तो समाज हस्तान्तरण गर्दैछौँ भन्ने कुरा आज हामीले लेख्ने एउटा कमेन्टले तय गर्दछ। संस्कार विद्यालयको किताबमा भन्दा बढी अभिभावकको व्यवहारमा खोजिन्छ। त्यसैले, यो विकृतिलाई समयमै नरोक्ने हो भने आउने पुस्ता नैतिक रूपमा झनै कमजोर र संवेदनहीन हुने निश्चित छ।”