काठमाडौं । धार्मिक, सांस्कृतिक र स्वास्थ्यजन्य कारणले उपवास बस्ने चलन नेपाली समाजमा लामो समयदेखि रहँदै आएको छ। पछिल्लो समय भने उपवासलाई स्वास्थ्य सुधारको उपाय (Intermittent Fasting) का रूपमा पनि लिन थालिएको छ। तर उपवास साँच्चिकै स्वास्थ्यका लागि फाइदाजनक हो त ? कि सावधानी नअपनाए जोखिमपूर्ण ?
उपवासका सम्भावित फाइदा
स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार सही तरिकाले गरिएको उपवासले शरीरलाई केही महत्वपूर्ण फाइदा दिन सक्छ।
-
पाचन प्रणालीलाई आराम : लगातार खाना खाँदा थकित पाचन प्रणालीलाई उपवासले विश्राम दिन्छ।
-
तौल नियन्त्रणमा सहयोग : क्यालोरी इन्टेक घट्दा तौल नियन्त्रणमा मद्दत पुग्न सक्छ।
-
ब्लड सुगर र इन्सुलिन सन्तुलन : सीमित समयको उपवासले मधुमेहको जोखिम घटाउन सहयोग पुर्याउन सक्छ।
-
शरीरको विषाक्त पदार्थ हटाउन मद्दत : उपवासको समयमा शरीरले ‘सेल्फ क्लिनिङ’ प्रक्रिया सक्रिय बनाउने विश्वास गरिन्छ।
उपवास गर्दा देखिन सक्ने जोखिम
यद्यपि सबैका लागि उपवास समान रूपमा उपयुक्त हुँदैन।
-
लामो समय केही नखाँदा कमजोरी, चक्कर, टाउको दुख्ने समस्या देखिन सक्छ।
-
गर्भवती महिला, दीर्घरोगी, मधुमेह तथा रक्तचापका बिरामी ले चिकित्सकको सल्लाह बिना उपवास बस्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।
-
गलत तरिकाले उपवास गर्दा पोषणको कमी हुनसक्ने चिकित्सकहरू बताउँछन्।
कस्ता सावधानी अपनाउने ?
-
उपवास अघि र पछि पौष्टिक खाना र पर्याप्त पानी पिउनु आवश्यक
-
अत्यधिक लामो वा कठोर उपवासबाट जोगिनु
-
शरीरले साथ नदिएमा उपवास तत्काल तोड्नु
-
नियमित उपवास बस्नुअघि स्वास्थ्य जाँच वा विशेषज्ञको सल्लाह लिनु
उपवास सही तरिकाले, आफ्नो शारीरिक अवस्था बुझेर बस्दा स्वास्थ्यका लागि लाभदायक हुन सक्छ। तर अन्धाधुन्ध ट्रेन्ड पछ्याएर वा शरीरको संकेत बेवास्ता गरेर गरिएको उपवास भने स्वास्थ्यका लागि हानिकारक बन्न सक्छ। उपवास औषधि होइन, जीवनशैलीको एउटा विकल्प मात्र हो—सन्तुलन नै यसको मुख्य आधार हो।