काठमाडौं । नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्रमा पछिल्लो समय मुटु रोगको समस्या निकै जटिल र व्यापक बन्दै गएको छ । शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यको केन्द्रविन्दु मानिने मुटु अहिले हजारौँ नेपालीका लागि चिन्ताको विषय बनेको छ ।
मुटु रोग विशेषज्ञ डा. समीर कुमार पौडेलले नेपालमा मुटु रोग बढ्नुका पछाडि मुख्यतया दुईवटा कारकहरू जिम्मेवार रहेको जानकारी दिए । उनले पहिलो, रोगको निदान (डायग्नोसिस) मा भएको उल्लेखनीय वृद्धि र दोस्रो, आधुनिक जीवनशैलीमा आएको तीव्र परिवर्तन भएको जानकारी दिए ।
डा. पौडेललका अनुसार केही वर्ष अघिको तुलनामा आज नेपालमा अस्पताल र डाक्टरहरूको पहुँच निकै बढेको छ । उनले थप स्पष्ट पार्दै भने,‘देशका धेरै ठाउँमा स्वास्थ्य सेवा विस्तार भएकाले विगतमा पहिचान हुन नसकेका रोगहरू पनि अहिले समयमै पत्ता लाग्ने गरेका छन् ।
यसले गर्दा तथ्याङ्कमा मुटु रोगीको संख्या बढेको देखिनु स्वाभाविक हो । तर, यसको अर्को पाटो भनेको हाम्रो खानपिन र लवाई–खवाईमा आएको पाश्चात्यकरण हो । पहिलेको परम्परागत खेतीपाती, कडा शारीरिक श्रम र सन्तुलित खानपिनको सट्टा अहिले मानिसहरू छिटो र स्वादिलो खान खोज्ने होडमा छन् ।’
उनले फास्टफुड, अजिनोमोटो मिसाइएका खानेकुरा र सोडाको प्रयोगले शरीरमा प्रेसर बढाउने र मुटुको नसालाई थप जटिल बनाउने काम गरिरहेको बताए । विगतमा मानिसहरू सागपात र शुद्ध तेलमा आधारित परम्परागत खाना खान्थे, तर आजको औद्योगिक र प्रशोधित खानाले मुटुको स्वास्थ्यलाई नराम्रोसँग प्रभावित गरेको डा. पौडेल बताउँछन् ।
हाल नेपालमा उच्च रक्तचापको समयमै जानकारी नहुँदा त्यसले स्ट्रोक, हार्ट फेलियर र किड्नीमा गम्भीर समस्या निम्त्याएको उनले जानकारी दिए । अझै पनि नेपालका ग्रामीण र पहाडी भेकहरूमा मुटुको भल्भमा हुने बाथको समस्या निकै ठूलो रहेको डा. पौडेलले बताए ।
यस्तै, मुटुले रगत पम्प गर्न नसक्ने, मुटुमा प्वाल हुने समस्या, मुटुबाट रगत जाने नली साँघुरिने रोग र मुटुको चालमा गडबडी हुने बिरामीहरूको संख्या पनि उत्तिकै छ । डा.पौडेलले मुटुको चालमा गडबडी हुँदा मानिसलाई रिंगटा लाग्ने, चक्कर लाग्ने र समयमै उपचार नभए ज्यान नै जान सक्ने जोखिम रहेको बताउँदै संसारभरि मृत्युको पहिलो कारणका रूपमा रहेको कार्डियोभास्कुलर डिजिज अर्थात् मुटुको नसा साँघुरिएर हुने हृदयघात नेपालका लागि पनि ठूलो स्वास्थ्य चुनौती बनेको धारणा राखे ।
मुटु रोगका लक्षणहरू सधैँ स्पष्ट नहुन सक्छन् । धेरै बिरामीमा सुरुको अवस्थामा कुनै लक्षण देखिँदैन । उनले यसमा थप्दै भने,‘विशेष गरी महिलाहरूमा छाती दुख्नुको सट्टा पेट पोल्ने वा पेट ढुस्स परे जस्तो हुने लक्षण देखिन सक्छन्, जसलाई मानिसहरूले सामान्य ग्यास्ट्रिक ठानेर बेवास्ता गर्ने गर्छन् । यदि अलिकति परिश्रम गर्दा स्याँ–स्याँ हुने, सुत्न नसक्ने वा छाती भारी हुने जस्ता समस्या देखिएमा त्यसलाई हल्का रूपमा लिनु हुँदैन ।’
यसबाट बच्न डा. पौडेलले नियमित व्यायाम, फलफूल र हरियो सागपातको सेवनमा जोड दिए । उनले थप सुझाव दिँदै रातोमासु र चिल्लो खानाको मात्रा कम गर्ने, नुनको प्रयोग घटाउने, मानसिक तनाव व्यवस्थापन गर्ने र पर्याप्त निन्द्रा पु¥याउने जस्ता जीवनशैलीले मुटुको रोगलाई धेरै हदसम्म कम गर्न सकिने जानकारी दिए ।
उपचारका क्षेत्रमा नयाँ प्रविधिले निकै सहजता थपेको डा. पौडेलको भनाई छ । मेसिनहरूमा एआई सिस्टमको प्रयोगले रोगको निदान छिटो र शुद्ध बनाएको उनी सुनाउँछन् ।
उनको अनुसार हार्ट अट्याक, एन्जियोग्राफी र मुटुमा जाली हाल्ने कामदेखि लिएर पेसमेकर र आईसीडी जस्ता उपकरण जडान गर्न क्याथ ल्याबको भूमिका महत्ववपूर्ण हुन्छ । मुटुको चाल र प्रेसरको सही अवस्था बुझ्न इको, हल्टर मनिटर र एम्बुलेटरी ब्लड प्रेसर मनिटर जस्ता आधुनिक उपकरणहरूले बिरामीको उपचारलाई प्रभावकारी बनाउने उनको बुझाई छ ।
उनले जटिल अवस्थाको उपचारका लागि वीर अस्पताल जस्ता क्याथ ल्याब सुविधा भएका केन्द्रहरूसँग समन्वय गरेर सेवा दिइरहेको जानकारी दिए । बिरामीको अवस्था र रोगअनुसार उपचार विधि फरक हुने बताउँदै उनले कतिपय रोगको उपचार नियमित औषधि सेवनबाटै हुने र कतिपय अवस्थामा क्याथ ल्याबमा लगेर नसा खोल्नुपर्ने अवस्था सृजना हुने स्पष्ट पारे ।
उनले भने,‘हार्ट अट्याक भएका बिरामीको नसा जाम भएको हुन्छ, त्यसलाई तुरुन्तै खोल्नुपर्छ । अस्पतालमा बिरामी आइसकेपछि सुरुमा ओपिडी सेवा र २४ घण्टा निगरानीका लागि चाहिने उपकरणहरूको व्यवस्था गरिएको छ ।’ अस्पतालमा भर्ना भएपछि बिरामीको शरीरले कस्तो प्रतिक्रिया दिन्छ, सोहीअनुसार औषधिको मात्रा मिलाउने र फलोअपमा राख्ने गरिएको उनी बताउँछन् ।
मुटु रोगबाट बच्न र बाँच्नका लागि आफ्नो स्वास्थ्यलाई सधैँ प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने डा. पौडेलको सुझाव छ । उनले थप जोड दिँदै भने,‘शरीरले दिने स–साना संकेतलाई पनि समयमै बुझेर डाक्टरको सल्लाह लिनु आवश्यक छ । आज हामीले अपनाएको सानो स्वस्थ जीवनशैलीले नै भविष्यमा हुने मुटुको ठूलो दुर्घटनालाई टार्न सक्छ । अस्पतालमा हुने प्रविधिको विकास र डाक्टरहरूको विशेषज्ञताले बिरामीलाई ठूलो राहत मिलेको छ, तर उपचारभन्दा रोकथाम नै मुटुको समस्याका लागि सबैभन्दा उत्तम उपाय हो ।’